Treść

Społeczeństwo ziemi dobrzańskiej było w XX w. typowo rolnicze. Przy niemalże każdym domu znajdowało się gospodarstwo rolne, hodowano drób i trzodę, uprawiano zboże i rośliny pastewne, sadzono ziemniaki, zbierano siano dla bydła. Wszystko wymagało odpowiednich prac oraz terminów ich realizacji. Obowiązków było zaś bardzo dużo, w zdecydowanej większości prace wykonywano ręcznie (w późniejszym czasie przy pomocy prostych maszyn).

Rok rolniczy rozpoczynał się wczesną wiosną. Gospodarze wywozili na pola gnój – z jednej strony pozbywając się go z przydomowych obejść, z drugiej nawożąc i użyźniając ziemię. Część z tej pracy wykonywano jesienią, orząc przy okazji pole, aby zmieszać glebę z naturalnym nawozem, który był nieustannie produkowany przez bydło. W tak przygotowanej ziemi sadzono ziemniaki i siano zboże oraz buraki pastewne i karpiele. Równocześnie od wczesnej wiosny wypędzano na pola bydło. Od św. Jana (koniec czerwca) rozpoczynały się sianokosy. Prowadzono je ręcznie, przy użyciu kos, które wcześniej należało odpowiednio przygotować (wyklepać). W trakcie koszenia podostrzano je kamiennymi osełkami. Przed sianokosami był więc czas, gdy wieczorami lub o poranku słychać było w wielu zakątkach wsi charakterystyczny dźwięk klepania kosy młotkiem, co było niełatwą umiejętnością. Skoszoną trawę suszono – najpierw na polu, później przewracano i układano w kopy, osadzając je na specjalnych ostrewkach (sochach, rogalach), aby były stabilne. Finalnie siano zwożono i układano w stodołach. Zbierano również potraw – czyli siano z drugiego koszenia. Około połowy sierpnia przychodził czas żniw – mężczyźni kosili zboże kosami (później kombajnami), a kobiety odbierały i układały w snopy, aby zboże wyschło. Kobiety używały także sierpów. Były one szczególnie przydatne przy ścinaniu żyta, z którego finalnie słomę przeznaczano na pokrycia dachowe. Gdy snopki zboża zwieziono do gospodarstwa, pozostawiano na tzw. boiskach do dalszego wyschnięcia. Kobiety ze zboża przygotowywały również wieńce dożynkowe. Gdy nie było młockarni i innych maszyn, młócono je cepami, tak by wydobyć jak najwięcej cennego ziarna. Pozostałą słomę zaś podkładano bydłu na posłanie. Uprawiano owies, żyto i jęczmień, rzadziej pszenicę. Ziarno mielono na mąkę, z której gospodynie piekły chleb. Jesienią wykopywano także posadzone na wiosnę ziemniaki. W naszych rejonach popularnym było również sadzenie kapusty a następnie jej kiszenie na zimę w beczkach.

Żniwa w Jurkowie. Lata 60-te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów B. Podgórni.

Wśród prac jesiennych istotne było również zabezpieczenie drewna do ogrzewania domów. Była to niezwykle ciężka praca; w jej trakcie używano bowiem tylko ręcznych pił i siekier. Drewno układano najczęściej w stosy. Wcześniej zbierano również owoce w sadach. A gdy z biegiem wieku pojawiały się przydomowe ogródki warzywne, również zbierano plony, tak aby zabezpieczyć zimowe zapasy. W sadach, potokach i innych miejscach grabiono liście, których nie wyrzucano, a wykorzystywano jako wyściółkę w oborze.

Niezwykle popularnym zajęciem rolniczym był wypas owiec. Służyły temu szczególnie polany na Łopieniu i Ćwilinie. Owce wypędzano tam wczesną wiosną, a spędzano jesienią. Od maja do września dojono je, wytwarzano serki, które sprzedawano. Należało je również strzyc, wełnę przerabiano w zimie na motki i wyrabiano sukno.

Mieszkańcy okolicy Dobrej uprawiali również len i konopie, z których kobiety przędły w zimie nici. Często był to obrzęd w jednym domu, podobnie jak darcie pierza. Kobiety przy okazji miały wówczas czas na plotkowanie i rozmowy. W późniejszych latach popularne stało się także uprawianie porzeczek czy aronii. Sprzyjające warunki klimatyczne i terenowe spowodowały zwłaszcza w rejonie Skrzydlnej rozwój sadownictwa, gdzie głównym produktem były jabłka. Nadal można spotkać na tym terenie pozostałości dawnych sadów, w których dominują stare odmiany jabłek, dziś mniej popularne w sprzedaży.  Wszystkie tego typu owoce sprzedawano do skupu. Do mleczarni oddawano również mleko.

Narzędzia służące pracy rolniczej były proste, ale wystarczające. Służyć miały długo, a w przypadku uszkodzenia każdy rolnik miał umieć sam je sobie naprawić. Dlatego na początku XX w. znaleźć można było widły, kopaczki, motyki, radła, pługi, brony, kosy, sierpy, cepy, szufle. Z czasem stopniowo zastępowane były przez maszyny. 

Nieodłącznym elementem rolniczego krajobrazu były zawsze konie. Pomagały one gospodarzom we wszelkich pracach polowych, w których niezbędne było pociągnąć wóz lub inne narzędzie rolnicze, jak np. pług. Konie służyły również do ciągnięcia wozów, furmanek, którymi przewożono wszystkie towary, a w święta i na dalsze odległości ciągnęły bryczki, zimą sanie. Banderie konne były również tworzone podczas dużych uroczystości kościelnych – wówczas konie były przybierane i dekorowane, a towarzyszące im na co dzień uprzęże zostawały w stodołach. Stopniowo w pracach rolniczych konie zostały zastąpione traktorami, dziś są nikłym (ale wciąż obecnym) elementem dobrzańskiego krajobrazu.

Pierwotnie częstym widokiem dawnej dobrzańskiej wsi była również orka krowami lub wołami – zwłaszcza tam, gdzie były wyjątkowo trudne warunki lub gdy gospodarz nie posiadał jeszcze konia. Wół był zwierzęciem masywniejszym, mógł więc ciągnąć za sobą cięższe narzędzie.

Istotną cechą pracy na roli była wzajemna pomoc sąsiedzka. Gospodarze skrzykiwali się raz u jednego, później u innego rolnika, w zależności od potrzeb. Tak prowadzono np. prace przy sianokosach, żniwach czy wykopkach. W tych ostatnich uczestniczyły także kobiety i starsze dzieci, wykonując lżejsze prace, jak zbieranie ziemniaków. W przypadku dzieci nastręczało to problemów m.in. z zachowaniem obowiązku szkolnego. Maria Niedojad (Klimek) w książce poświęconej dziejom Wilczyc niejednokrotnie przywołuje takie sytuacje, gdy praktycznie nauka szkolna zamierała, bo dzieci uczestniczyły w wykopkach lub innych pracach polowych.

Żniwa w Jurkowie - lata 60 XX wieku. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów B. Podgórni.

Żniwiarz kosi a gospodyni odbiera i wiąże snopy - lata 30 XX wieku. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów A. Augustyn.

Suszenie siana - przewracanie, rok ok. 1974, Chyszówki, osiedle Krawce. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Mrózek.

Zboże ukoszone do związania i postawienia w mendle- lata 30 XX wieku. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów A. Augustyn.

Dojenie owiec na Łopieniu lata 60te XX wieku. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Szyrszeń.

Strzyżenie owiec - lata 70-80te XX wieku. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Szyrszeń.

Wypas na polanie Zawadówka na Łopieniu 1968r.  Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Szyrszeń.

Zagroda przy bacówce na polanie Jaworz na Łopieniu 70 lata XX w.  Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Szyrszeń.

Bacówka na polanie Jaworz na Łopieniu 1970r.  Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Szyrszeń.

Siew ręczny i bronowanie - lata 60-te.  Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Z. Baran.

Młocka cepami. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Cz. Krzysztofiak.

Powrót z pola do domu po orce. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.


Orka w polu na Madziarówce. Koniec lat 90tych Zdjęcie pochodzi ze zbiorów S. Rząsy.

Orka krowami. Półrzeczki rok 1965. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów Cz. Krzysztofiak.

Orka wołami. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów A. Augustyn.

Odpoczynek przy pracy stawiania kop z sianem. Lata 80-te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Palka.

Układanie stogu siana. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów H. Marek.

Grabienie liści. Lata 60-te. Liście były używane jako ściółka w oborze.  Zdjęcie pochodzi ze zbiorów B. Podgórni.

Stawianie kop z sianem. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów A. Augustyn.

Suszenie potrawu. Jurków 1993r. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Podgórni.

Suszenie - układanie siana na rogalu (zwanym socha lub ostrewka) Jurków 1993r.Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Podgórni

Grabienie łąki po sianokosach. Rok 1998. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Podgórni.

Pasienie krów przez dzieci. Lata 30-te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów A. Augustyn.

Kopanie ziemniaków za Działem w Dobrej. Lata 40te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów A. Augustyn.

Krowa na pastwisku. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Klacz ze źrebakiem.  Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Węglarz.

Ostrzenie kosy osełką. Lata 20-te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów A. Augustyn

Kosiarz ostrzy kosę. Lata 90-te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Koszenie owsa. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Stawianie mendli ze zboża. Lata 80-te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Palka.

Odbieranie owsa z pokosu. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Noszenie snopków przez dzieci. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Żniwa kosą. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów S. Rząsa.

Stawianie owsa w mendle. Rok 2000. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Przygotowanie wieńca dożynkowego. Lata 90-te Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Przygotowanie wieńca dożynkowego. Lata 90-te Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Wykopki KGW Porąbka. Inscenizacja do filmu. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M.Cygal

Wykopki KGW Porąbka. Inscenizacja do filmu. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Cygal.

Kopanie ziemniaków traktorem.  Zdjęcie pochodzi ze zbiorów S. Rząsa.

Odpoczynek na kopaczce przy plewieniu ziemniaków. Lata 90-te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów S. Rząsa.

Prace rolnicze - naprawa wozu. Lata 80-te Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Palka.

Powrót do obory z pastwiska. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Podgórni.

Układanie drewna w stos. Rok 1997. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Mrózek.

Powrót z wypasu do domu. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Szyrszeń

Fura z sianem. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów M. Stokłosa.

Podczas koszenia polany Jaworz na Łopieniu. Lata 70te. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów W. Podgórni.

Powrót do domu. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów B. Skwarczek.

Krowa na pastwisku. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów D. Dębska.

Maszyna do młócenia w Wilczycach. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Judka.

Zwierzęta pociągowe. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Judka.

Pomocnicy do młocki w Wilczycach. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Judka.

Domowy wyrób masła. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów J. Judka.

Powrót z pastwiska. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów D. Dębska.

Koszenie i odbieranie ręczne zboża. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów D. Dębska.

Zbiory owoców. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów D. Dębska.

Odpoczynek przy "odbywaniu". Na mleko przygotowane typowe bańki. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów D. Dębska.

Na wozie po siano. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów D. Dębska.

Suszenie siana.  Zdjęcie pochodzi ze zbiorów D. Dębska.

Sianokosy. Zdjęcie pochodzi ze zbiorów D. Dębska.