CODZIENNOŚĆ MIESZKAŃCÓW- Album zdjęć
Treść
Codzienność Mieszkańców Gminy Dobra zapisana na fotografiach, album obejmuje życie codzienne w XX wieku
Zobaczycie Państwo wyjątkowy album pn. „Codzienność mieszkańców Gminy Dobra zapisana w fotografiach". Album powstał z potrzeby serca, potrzeby ocalenia od zapomnienia obrazów z przeszłości, z troski o zachowanie w pamięci minionego stulecia, o utrwalenie najważniejszych wydarzeń XX wieku w Gminie Dobra, w powiecie limanowskim, w województwie małopolskim. Album wykonano w 2025 roku, w 1000. rocznicę koronacji Bolesława Chrobrego, pierwszego króla Polski. Zawiera skany fotografii i dokumentów opatrzonych autorskim komentarzem dr. Adriana Cieślika - mieszkańca Gminy Dobra, historyka, archiwisty, regionalisty. Fotografie i dokumenty pozyskano od mieszkańców Gminy Dobra. Skład fotoksiążki wykonał Piotr Smoleń właściciel Agencji Reklamowej „Sopel".
Szczególne podziękowania kierujemy na ręce osób, które zdecydowały się udostępnić fotografie i zaangażowały w proces poszukiwania śladów minionego stulecia w Gminie Dobra.
Część zebranych fotografii została udostępniona również na portalu https://zbioryspoleczne.pl/, dzięki Otwartemu Systemowi Archiwizacji.
Projekt jest realizowany w ramach programu NOWEFIO - zachowując historię społeczności. Operatorem jest Fundacja Sztuki Przygody Przyjemności ARTS, Partnerem Centrum Archiwistyki Społecznej. Sfinansowano przez Narodowy Instytut Wolności -Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego ze środków Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2021 -2030.
Projekt realizowany we współpracy z Gminą Dobra.
Grupa nieformalna:
Maria Widomska – Palka
Maria Stokłosa
Anna Mańka
Projekt finansowany przez Gminę Dobra oraz Narodowy Instytut Wolności - Centrum Rozwoju Społeczeństwa Obywatelskiego, ze środków Rządowego Programu Fundusz Inicjatyw Obywatelskich na lata 2021 - 2030. Operatorem programu jest Fundacja Sztuki, Przygody i Przyjemności ARTS, partnerem Centrum Archiwistyki Społecznej.
Gmina Dobra w XX wieku
Wiek XX rozpoczął się w 1901 r., kiedy to tereny obejmujące dzisiejszą gminę Dobra znajdowały się jeszcze pod zaborem austriackim. Ten status administracyjny utrzymywał się do 1918 r., kiedy to oficjalnie Polska odzyskała niepodległość. Poszczególne miejscowości, chociaż stanowiły zręby samorządu, były również własnościami odrębnych dzierżawców i właścicieli. Dobra - przykładowo - należała w latach 20. XX w. do Fryderyka Pordesa, przedsiębiorcy drzewnego i inżyniera, właściciela tartaku parowego (a właściwie dobrz prosperującego zakładu przemysłowego, który dał początek dzisiejszym zakładom Fakro, czy Stolart).
Samorządność po zaborach należało poukładać od nowa. Na terenach poaustriackich początkowo pozostawiono zaszłości wynikając z ustawodawstwa galicyjskiego (austro-węgierskiego). Początkowo każda miejscowość miała swojego wójta (który kompetencjami odpowiadał dzisiejszemu sołtysowi). Dopiero w 1933 r. wprowadzono gminę zbiorczą, złożoną z gromad wiejskich. To pozwoliło na funkcjonowanie odrębnej gminy Skrzydlna, złożonej ze Skrzydlnej, Stróży, Woli Skrzydlańskiej i Przenoszy oraz gminy Dobra złożonej z Dobrej, Porąbki, Gruszowca, Jurkowa, Chyszówek, Półrzeczek i Wilczyc. Pierwszym wójtem gminy Dobra został wówczas Szymon Łaskuda z Jurkowa. Po jego aresztowaniu w 1941 r. urząd wójta sprawowali kolejno: Marian Węgrzynowicz i Adam Przybytek. W 1954 r. przeprowadzona została kolejna reforma państwa, wprowadzono wówczas w miejsce gmin gromady. Gromadzkie Rady Narodowe funkcjonowały w Dobrej, Jurkowie i Skrzydlnej. W 1973 r. utworzono gminę Dobra, obejmującą wszystkie miejscowości byłych trzech „gmin". W 1999 r., po kolejnej reformie administracyjnej, gmina Dobra stała się częścią województwa małopolskiego (w miejsce zlikwidowanego województwa nowosądeckiego). Nie zmieniała się jedynie przynależność do powiatu limanowskiego.
Nieco inaczej przedstawiała się w XX w. struktura sieci parafialnej na terenie gminy Dobra. Funkcjonowały wówczas dwie dawne parafie - pw. św. Mikołaja w Skrzydlnej, erygowana prawdopodobnie w 1296 r. oraz pw. św. Szymona i Judy Tadeusza, założona w 1361 r. Rok 1925 przyniósł utworzenie parafii pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Jurkowie. W skład nowo powstałej parafii weszły miejscowości: Jurków, Chyszówki, Wilczyce i Półrzeczki, odłączone od parafii w Dobrej. Wskutek różnych przemian administracyjnych i działalności ks. Hilarego Kocańdy odłączono od parafii trwale os. Białe znajdujące się w Szczawie oraz czasowo trzy osiedla z Dobrej, które do 1948 r. znajdowały się pod zarządem parafii w Tymbarku (później zostały przywrócone do macierzy). Od 1967 r. z terenu parafii Skrzydlna wydzielono jako odrębny rektorat Stróżę, która w 1980 r. stała się osobną parafią pw. Najświętszego Serca Pana Jezusa.
Wiek XX oznaczał przemiany także dla społeczeństwa. Mieszkańcy terenów gminy mają w większości pochodzenie chłopskie, utrzymywali się w znacznej mierze z rolnictwa. W ciągu wieku coraz więcej osób z terenu gminy Dobra podejmowało pracę zarobkową, również poza granicami gminy, a nawet kraju. Od końca XX w. dało się zauważyć wyraźne odejście od wielopokoleniowych rodzin mieszkających w jednym domu na rzecz rodzin indywidualnych. Przybywało więc nowych domów, co wyraźniej nastąpiło w początkach wieku XXI.
Wiek XX nazywany jest wiekiem wojen. Na terenach obecnej gminy Dobra również dało się to odczuć - już od czasów I wojny światowej wielu mieszkańców zaciągało się do armii, chcąc bronić ojczyzny, wielu poległo na różnych frontach. Szczególnie we znaki dała się II wojna światowa. Kilkudziesięcioro mieszkańców zginęło w obozach koncentracyjnych, najczęściej w Auschwitz i Buchenwaldzie. Tereny gminne dosięgnęły także pacyfikacje: Porąbki w sierpniu 1944 r., Gruszowca w listopadzie 1944 r., Skrzydlnej - Podlesia w sierpniu 1944 r., które zebrały ogromne żniwo wśród mieszkańców.
Na terenach dzisiejszej gminy prężnie działała również partyzantka, wielu rodaków było czynnie zaangażowanych, przez co musieli ukrywać się w okolicznych lasach. Wielu mieszkańców wywieziono do niewolniczej pracy w Rzeszy Niemieckiej. Tych, których pozostawiono zmuszono, by pracowali i żywili Niemców. Obowiązkowe były kontrybucje, czyli rekwirunek bydła i płodów rolnych. Za ubój dla własnych potrzeb ostro karano, m.in. wywózką, obozem, a nawet śmiercią. W 1942 r. przestała również istnieć w Dobrej społeczność żydowska - Żydz' zostali brutalnie zamordowani w Mszanie Dolnej „Na Pańskim".
Okres Polski Ludowej również nie był kolorowy dla mieszkańców Dobrej i okolic. Po niedawno zakończonej wojnie musieli się odnaleźć w nowej rzeczywistości, pod panowaniem sowieckim (jak cała Polska). Mimo to miejscowa ludność całkiem dobrze radziła sobie z zaistniałą sytuacją. W tym właśnie okresie powstawały okoliczne zakłady pracy oraz gminne spółdzielnie, w których zatrudnienie znajdowali dobrzanie, skrzydlanie, jurkowianie. Ogromną transformację przeszły w tym okresie także miejscowe szkoły, otwierając nowe budynki i dopasowując się do szkolnictwa powszechnego. W 1961 r. w Dobrej zaczęła funkcjonować szkoła dla uczniów ze specjalnymi potrzebami -niepełnosprawnych zwłaszcza umysłowo. Wszystkie wsie zostały zelektryfikowane, rozpoczęła się gazyfikacja - najpierw większych, później mniejszych miejscowości. Był to duży krok gospodarczy i społeczny. Rozwinęła się również kultura - zaczęto zakładać zespoły regionalne i kółka teatralne (Jurkowianie w Jurkowie, Zespół Ćwilin w Dobrej, grupy teatralne przy ochotniczych strażach pożarnych, gminnych spółdzielniach i szkołach), zrzeszające mieszkańców. W remizach i szkołach organizowano zabawy okolicznościowe. Jeszcze do lat 60. XX w. tylko nieliczni posiadali radioodbiorniki, z których potajemnie wysłuchiwano wiadomości bez cenzury komunistycznej. Nadawały wówczas stacje: „Głos Ameryki" oraz „Wolna Europa". W centrach wsi Skrzydlna, Dobra i Jurków funkcjonowały megafony, przez które przekazywano - najczęściej po niedzielnych mszach świętych - informacje lokalne i propagandowe. Funkcjonowały one do lat 70. XX w. W latach 60. XX w. na wieś wkroczyło z ofertą „Przedsiębiorstwo Prasa, Książka, Ruch" - pojawiły się wówczas w Dobrej i Skrzydlnej kioski z prasą. Od 1954 r. w Dobrej istnieje po dziś dzień, jedyna w całej gminie księgarnia (wówczas pod nazwą „Dom Książki"). Wraz z elektryfikacją wsi zaczęły funkcjonować kina objazdowe, które z czasem przekształciły się w stałe. Rola kina była ogromna, zwłaszcza do czasu upowszechnienia się telewizorów w latach 70. XX w. W miarę rozwoju i rozkwitu działalności handlowej Gminnych Spółdzielni w Dobrej i Skrzydlnej, bliżej końca XX w. zanikały organizowane w tych miejscowościach od czasów dawnych jarmarki. Mieszkańcy w tym okresie zyskali także powszechny dostęp do profesjonalnej służby zdrowia - w okresie PRLu powstały ośrodki zdrowia w Dobrej, Skrzydlnej i Jurkowie, zatrudniano coraz lepszych specjalistów.
I chociaż w XXI w. ludzie wchodzili już na innym pułapie życia, niż ich przodkowie z przełomu XIX i XX w., to jednak nowe stulecie budziło obawy. Zadawano sobie pytania, m.in. o to, jaka będzie przyszłość, czy świat przetrwa (wszak następowała również zmiana milenium). Jak wspominają starsi mieszkańcy, pełen niepokoju był Sylwester 1999/2000. Jak się okazało, zupełnie niepotrzebnie.
dr Adrian Cieślik
